تیرداد

... آنچه با نام "جنبش چریکی" مورد نظر و بررسی است، جریانهای مدرنی هستند که در پی استقرار دولتهای ملی مدرن، به دلیل تضاد ایدئولوژیک با نظامهای سیاسی، بر علیه آن قیام می‌کنند. اما آنچه در این میان، جنبشهای چریکی جهان معاصر را از شورشیان اعصار پیشامدرن تمایز می‌بخشد، عرصه پیکار این جنبشها با نظامهای سیاسی است. شورشیان در اعصار گذشته، اغلب در مناطقی خارج از نواحی شهری و در مناطقی که دارای موانع طبیعی خاصی برای در امان ماندن از حمله نیروهای حکومتی بودند، مستقر می‌شدند. این‌ها حضور سازماندهی شده و منظمی ‌در مناطق شهری نداشتند و حضورشان در شهرها یا به منظور به قتل رساندن افرادی خاص، و یا به قصد به تصرف درآوردن شهر بود. به این ترتیب، شورشیان در دوران ماقبل مدرن که هنوز دولتهای ملی مدرن پدید نیامده بودند، (یعنی دولتهایی که به تعبیر "ماکس وبر" دارای "انحصار کاربرد مشروع زور در قلمرو جغرافیایی معین" هستند) می‌توانستند که با بهره‌گیری از موانع طبیعی، در نواحی دورافتاده یا صعب‌العبوری  که حکومتهای پیشامدرن، از اعمال سلطه بر آنها ناتوان بودند، مستقر شوند اما توانایی حضور سازماندهی شده در مناطق شهری که در زیر سلطه حکومتها بود را نداشتند. ...

پژوهش "واکاوی نقش طبقات اجتماعی شهری در انقلاب ایران" را در سال گذشته در وبلاگ گروهی روزنامک منتشر نمودم. امسال نیز در آستانه سی امین سالگرد "انقلاب اسلامی ایران" این مقاله را برای دوستان در سایت بامداد خبر ارسال نمودم. از آنجایی که این مقاله را در این وبلاگ در روز نخست راه اندازی اش در اسفندماه سال گذشته، به همراه سایر پژوهشهای قدیمی تر قرار دادم، تصور می کنم که خوانندگان این وبلاگ این مقاله را نخوانده باشند. به علاوه اینکه همانطور که گفته شد،در آستانه سی امین سالگرد یکی از تاثیرگذارترین وقایع تاریخ معاصر ایران هستیم. از این روی بود که درج مجدد این پژوهش را در وبلاگ شخصی خود، بی مناسبت ندیدم. این پژوهش را می توانید هم در یکی از دو لینک بالا، و هم در ادامه مطلب بخوانید. 

حکومت 221 ساله خاندان صفوی با سقوط شهر اصفهان که در آن دوره دارای عناوینی چون  «پایتخت پادشاهان ایران»، «تختگاه سلاطین ایران»، « دارالملک ایران» و «خلاصه ملک ایران» نیز بود،¹ بدست شورشیان افغانی در سال 1722م/ 1101 ش به پایان رسید و تلاشهایی که برخی از بازماندگان این خاندان نیز برای احیای حکومت صفوی بکار بستند هم راه به جایی نبرد. اما فروپاشی صفویان فقط ناشی از قیام افغانها نبود؛ بلکه این سقوط نتیجه انحطاطی بود که در سالهای پایانی سلطنت خاندان صفوی بر ایران، دامنگیر دستگاه سیاسی حاکم گردیده بود و مدتها پیش از آن فرجامی این چنین را نوید می داد

«پروفسور کریستین‌سن» تحولات متاثر از اقدام «شاه‌اسماعیل» در رسمی‌کردن مذهب تشیع را با نتایج عمل «اردشیر بابکان» در رسمیت بخشیدن به کیش زردشتی یکسان می‌داند.¹ ماهیت کاملاً ‌ایرانی دین زرتشتی تردیدی در قصد و نیت غایی اردشیر بابکان باقی نمی‌گذارد. اما در مورد رابطه میان رسمی‌شدن تشیع و تحقق وحدت سرزمینی‌ایران – در پی استقرار حاکمیت صفویان بر‌این سرزمین– گمانه‌زنی‌های زیادی وجود دارد. علاوه بر‌این ترک زبان بودن خاندان صفوی نیز باعث گشته که برخی از مورخین (غالباً دارای دیدگاه‌های خاص سیاسی) نظریاتی را دال بر غیر‌ایرانی بودن‌این خاندان مطرح نمایند.

مشخصات کتاب تعداد صفحه: 480 نشر: فرهنگسرای طبرستان (1381) شابک: 964-91487-2-8 وزن: 1000 گرم

توضیح:

این نوشتار اولین پژوهش در این وبلاگ است که در شمار نوشته های خودم نیست. بلکه خلاصه ای است از نیمه دوم کتاب مورد اشاره در بالا. این خلاصه را چند ماه پیش برای یک تکلیف درسی انجام دادم. از آنجایی که این کتاب در حال حاضر بسیار کمیاب است، درج این خلاصه را مفید دانستم. جمله های بکار رفته در متن یا برداشت مستقیم از متن است و یا خلاصه ای از مفهوم ارائه شده. تنها دو سه جمله ای را که از خودم است در داخل پرانتز و با استفاده از رنگ قهوه ای مشخص نموده ام. بخش نخست این کتاب به تاریخ یهودیان ایران می پردازد که بسیار جالب و بدیع است. اما از آنجایی که با موضوع پژوهش درسی من بی ارتباط بود، به آن نپرداخته ام و تنها بخش دوم را که بررسی روابط ایران و اسرائیل در عصر پهلوی است، خلاصه نویسی نموده ام. به هر روی مطالعه کامل این کتاب را به همه علاقه مندان پیشنهاد می کنم. البته این کتاب اکنون در بازار موجود نیست و دوستان باید از کتابخانه ها این کتاب را تهیه کنند.

در كشور ما به علت وجود ميراث غيرقابل انكار فرهنگي و تاريخي، غلبه با گروه اول است كه بر وجود «هويت ايراني» از دوران باستان تاكيد داشته و در عين حال تاثيرپذيري اين هويت از مدرنيته و تبديل آن به پديده مدرن «هويت ملي ايران» را منكر نمي‌شوند.

اصولاً حتي اگر بپذيريم پديده «هويت يابي سرزمینی» در جوامع اروپايي پديده‌اي مدرن يا ساختگي است، اين امر را نمي‌توان به ملل كهني همچون ايرانيان، يونانيان و چينيان تعميم داد. زيرا اين تمدن‌ها از ابتدا بر جدايي خود و ديگران تاكيد داشتند. چنانكه يونانيان غير يونانيان را بربر و ايرانيان غير ايرانيان را انيران مي‌ناميدند و ديوار بزرگ چین نیز نمادی است  از جدایی چينيان از دیگران.

من در این پژوهش با استفاده از داده های تاریخی، تلاشی را در جهت اثبات فرضیه دیرپایی "هویت ایرانی" پی خواهم گرفت. زیرا گمان دارم که تاریخ پر فراز و نشیب ما خود می تواند بهترین گواه در جهت نمایاندن حقیقت این سرزمین باشد.

"جان گالتونگ" نظریه پرداز ساختارگرا، در نظریه امپریالیسم خویش، نظام بین الملل را متاثر از نظریه"نظام جهانی امانوئل والرشتاین"متشکل از دو گروه عمده "کانون" و "پیرامون" می داند ومعتقد است که در هر دو قسمت کانون و پیرامون، بخشهای کانونی و پیرامونی هم وجود دارد. به این ترتیب کانون خود شکل گرفته از "کانون کانون" و "پیرامون کانون" و پیرامون نیزمتشکل از" کانون پیرامون" و "پیرامون پیرامون" است. به نظر "گالتونگ" همواره میان هردو کانون، "همگونگی" به معنای اشتراک در منافع وجود دارد. در حالی که میان دو پیرامون چنین رابطه ای وجود ندارد. مدل "گالتونگ" به عنوان یکی از بهترین الگوها جهت ترسیم جایگاه کشورها درعرصه روابط بین المللی شان می باشد. (1) در این پژوهش، با استفاده ازاین مدل ، چگونگی روابط ایران و افغانستان از سال 1953 م/ 1332خ تاکنون بررسی میشود. از این روی مبدا بررسی را بر این سال نهاده ایم که –همانطور که اشاره رفت- در این سال در پی واقعه 28 مرداد 1332، ایران با فاصله گرفتن محسوس از رویکرد سنتی بی طرفی و ورود به عرصه بلوک بندیهای جنگ سرد، اولین گامها را در جهت گذار به موقعیت "کانونی پیرامون" را  بر می داشت. این مقطع زمانی که به مثابه نقطه آغاز پژوهش در نظر گرفته شده، تا سال 1971 م/1350 خ که ایران موفق به تثبیت کامل موقعیت مورد اشاره گردید، ادامه دارد و از این سال با ارتقای قطعی جایگاه ایران در نظام بین الملل، به مدت کمتر از هشت سال یعنی تا سال 1979 م/1358خ که همزمان با وقوع انقلاب در ایران است، به بررسی این روابط در مرحله "تثبیت موقعیت کانونی پیرامون" ایران خواهیم پرداخت و در مرحله پایانی، چگونگی این روابط را از پیروزی انقلاب ایران تا زمان حاضر بررسی نموده و چگونگی جایگیری این رابطه در مدل "گالتونگ" را در این سالها واکاوی می نماییم.

تاکنون اندیشمندان و صاحب نظران پرشماری هریک، به فراخور دیدگاهها و خاستگاههای فکریشان دلائل و عوامل متعددی را پیرامون چرایی و چگونگی رخداد انقلاب ایران در سال 1357 خورشیدی بر شمرده اند که در این مجال کوتاه فرصت پرداختن و بررسی یکایکشان نمیباشد. اما در این میان دیدگاهها و نظریاتی که با پرهیز از یکسویه نگری و تک عاملی در نظر گرفتن این رخداد، تلاشی جهت دستیابی به یک تحلیل همه جانبه پیرامون آن میکنند، از دید نگارنده از مبنای منطقی تری برخوردارند.

از جمله این تحلیلهای چند علتی انقلاب ایران میتوان به بررسی های "جان فوران" اشاره کرد که در کتاب “مقاومت شکننده” وی درج گردیده است. وی در این اثر ضمن پیروی از این روش بر تداوم نظریه خویش در مورد دو خیزش پیشین ملت ایران (مشروطه و نهضت ملی)، در انقلاب 57 نیز تاکید میکند. فوران نظریه خود را با توجه به ماهیت و خصلت فرا طبقاتی این حرکتها، “ائتلاف طبقاتی” میداند که البته پیش از وی نیز بسیاری از اندیشمندان مانند آبراهامیان، کدی، بشیریه، اشرف و همایون بر این وجه از انقلاب ایران تاکید داشته اند.(1) فوران در کنار نظریه مذکور بر “فرهنگ سیاسی” هر یک از طبقات اجتماعی ایران نیز اشاره میکند که در نیروهای سیاسی مختلفی متبلور شده اند.

بي ترديد بايد گفت كه جامعه امروز ايران با مشکلات متعدد دروني مواجه است كه يكي از چالش برانگيزترين اين مشکلات، پديدآمدن تدريجي «تعارضات قومي» در برخي از نواحي كشور مي باشد و اين موضوعي است كه امروز به عنوان يكي از جدي ترين تهديدها در مقابل نيروهاي ملي و آزاديخواه واقعي در كشور قرار دارد.

در ابتدا بايد ديد كه نقطه پيدايش اين «تعارض» و خاستگاه بروز اين چنين ديدگاههايي در كجا بوده و از چه مقدار اصالت و درون زايي برخوردار است.